Niepełnosprawność intelektualna w dyskursach społecznych Tom 2

iepełnosprawność intelektualna w dyskursach społecznych – to drugi tom obszernej dwutomowej monografii poświęconej tytułowemu zjawisku – niepełnosprawności intelektualnej. Dotyczy ono znaczącej, bo ponad dwuprocentowej części ludzkiej populacji. To zjawisko, którego obraz i zróżnicowane skutki funkcjonalne uzależnione są w dużej mierze od kontekstów i działań społecznych – stąd tytuł drugiego tomu. Jednocześnie ma ono silne uwarunkowania i liczne aspekty medyczne, a tym poświęcony jest pierwszy tom monografii. Dyskurs społeczny i dyskurs medyczny, a właściwie w ich obrębie liczne dyskursy szczegółowe, wynikające zarówno z wieloproblemowości niepełnosprawności intelektualnej, jak też różnych perspektyw i zróżnicowanych grup interesariuszy, mogą być rozpatrywane osobno lub w powiązaniu z sobą. Kierowani troską o jakość życia osób z niepełnosprawnością intelektualną, o dostęp do najnowszych zdobyczy wiedzy, optymalizujących udzielane im wsparcie, wybieramy drugą opcję. Łączymy w tej monografii siły przedstawicieli różnych nauk w otwartym, interdyscyplinarnym dialogu. Wychodzimy także poza świat nauki zapraszając do współpracy bezpośrednio osoby, których dotyczy ta publikacja. Ich głos jest dla nas bardzo istotny.

Tom 2. obejmuje szeroki przegląd problematyki społecznej dotyczącej osób z niepełnosprawnością intelektualną, ujęć teoretycznych i rozwiązań praktycznych – dawniej i współcześnie – dotyczących wspomagania rozwoju i wspierania ich w osiąganiu samodzielności w różnych obszarach życia. Do współpracy zaproszono wybitnych specjalistów z różnych subdyscyplin pedagogicznych, zwłaszcza pedagogów specjalnych, ale także psychologów wychowawczych, logopedów i innych terapeutów. Ta część monografii może być szczególnie pomocna specjalistom poszukującym nowoczesnej wiedzy pedagogiczno-psychologicznej o niepełnosprawności intelektualnej. Polecamy ją też osobom studiującym pedagogikę specjalną, rodzicom, opiekunom i wszystkim, którzy odczuwają potrzebę zweryfikowania potocznych poglądów z tego zakresu w oparciu o rzetelną, współczesną wiedzę naukową. Polecamy też uwadze Tom 1., dotyczący najnowszych ujęć problematyki niepełnosprawności intelektualnej w obszarze nauk medycznych. Dopiero poznanie obu perspektyw ukazuje pełne możliwości skutecznego wspierania osób z niepełnosprawnością intelektualną i ich rodzin.

Naszą intencją jest wyjście z „baniek informacyjnych”, w których zamykają nas nasze dyscypliny, specjalizacje i uznawane modele teoretyczne. Niepełnosprawność intelektualna w dyskursie medycznym i społecznym – to świadectwo współwystępowania i krzyżowania się różnorodnych ujęć tytułowego zjawiska, co można i należy traktować w kategoriach cennych zasobów, nawet jeśli ukazują sporne kwestie czy nierozstrzygnięte dylematy. Zachęcamy do lektury i naukowej dyskusji.

W imieniu interdyscyplinarnego zespołu redakcyjnego i autorskiego
dr hab. n. społ. Dorota Podgórska-Jachnik
i prof. n. med. dr hab. Tadeusz Pietras

Spis treści:

Podziękowania 15
Wstęp
Niepełnosprawność intelektualna między dyskursem społecznym a medycznym
– rozważania wstępne z zaproszeniem do lektury i wyjścia z baniek 17
Dorota Podgórska-Jachnik, Tadeusz Pietras
Część I.
ŹRÓDŁA HISTORYCZNE WSPÓŁCZESNYCH DYSKURSÓW
O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ
Rozdział 1.
O historii odkrywania niepełnosprawności intelektualnej i rozwiązywania
wynikających z niej problemów 31
Marcin Garbat
Wprowadzenie 31
1. Terminologia niepełnosprawności intelektualnej – geneza i rozwój 33
2. Starożytność 39
3. Średniowiecze 47
4. Nowożytność 52
5. Współczesność 62
Podsumowanie 71
Rozdział 2.
Dziecko z głębszą niepełnosprawnością intelektualną w perspektywie
antropologii kultury 78
Hanna Żuraw
Wprowadzenie 78
1. Epoka preindustrialna 87
1.1. Warunki życia 87
1.2. Przyczyny supranaturalne i odczłowieczenie 88
1.3. Cechy podejścia do inności: etnocentryzm, mediacyjność, numinotyczność
i nieczystość 89
1.4. Biologiczny determinizm i totalność obcości 91
1.5. Zagrażalność, niezbywalność i autentyzm inności 92
1.6. Łączenie choroby psychicznej z niepełnosprawnością intelektualną – ambiwalencja
inności 93
1.7. Odmieńcy, monstra i głupota – terminologia 94
1.8. Podsumowanie 97
2. Epoka industrialna 97
2.1. Warunki życia 97
2.2. Przyczyny niepełnosprawności intelektualnej – quasi-naukowe wyjaśnienia 98
2.3. Traktowanie: dehumanizacja, nieusuwalność i skojarzenie z patologią społeczną 100
2.4. Ciało niepełnosprawne – ciało niewydolne. Segregacja i izolacja 102
2.5. Terminologia 102
2.6. Kolonizacja i segregacja 104
2.7. Medycyna i specjaliści 104
2.8. Media i pogoń za „innością” 107
3. Ponowoczesność 107
3.1. Warunki życia 107
3.2. Przyczyny niepełnosprawności intelektualnej 108
3.3. Cielesność i technologizacja niepełnosprawności 111
3.4. Zakaz bycia „innym” 112
3.5. Ekonomizacja i jej oblicza 112
3.6. Normalizacja i zakaz bycia „innym” 114
3.7. Uleczalność 115
3.8. Oficjalne terminologie: język nauki i prawa 116
3.9. Język potoczny: humor i wulgaryzmy 118
4. Formy reakcji społecznej wobec osób z niepełnosprawnością intelektualną 119
4.1. Działania oficjalne: wykrywanie, zliczenie, monitorowanie 119
4.2. Eksterminacja 120
4.3. Izolowanie i oddzielanie 121
4.4. Specjalne traktowanie 121
4.5. Ochrona i kontrola 121
4.6. Zaniedbywanie i przemoc 122
4.7. Ekspozycje: powszechność społecznego zainteresowania odmieńcami 123
5. Ponowoczesne utopie 126
6. Podsumowania – przyszłość 130
Część II.
WYBRANE UJĘCIA TEORETYCZNE JAKO INSPIRACJE DLA PRAKTYKI DZIAŁAŃ NA
RZECZ OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ I W ICH ŚRODOWISKU
Rozdział 1.
(Nie)oczywistość niepełnosprawności intelektualnej – między modelem
a doświadczeniem w perspektywie disability studies 143
Katarzyna Pawelczak
Rozdział 2.
Niepełnosprawność intelektualna w perspektywie teorii uznania 157
Iwona Myśliwczyk
Wprowadzenie 157
1. Uznanie realizowane w sferze relacji emocjonalnych 160
2. Uznanie realizowane w sferze relacji prawnych 163
3. Uznanie realizowane w sferze współdziałania społecznego 166
Podsumowanie 168
Rozdział 3.
Warunki przebiegu procesu nauczania–uczenia się uczniów z niepełnosprawnością intelektualną w perspektywie triadycznej koncepcji wspólności Pierre’a Rosanvallona 173
Dorota Pufund
Wprowadzenie 173
1. Wspólność jako „warunki zgody na różnorodność” 174
2. Triadyczna koncepcja wspólności Pierre’a Rosanvallona – konteksty warunków „zgody
na różnorodność” 176
Podsumowanie 183
Rozdział 4.
Osoby z niepełnosprawnością intelektualną w perspektywie teorii neokolonialnej 186
Maciej Jabłoński
Wprowadzenie 186
1. Pomoc versus przemoc 187
2. Interweniowanie i wyręczanie jako formy pomocy według Edwarda Hajduka 188
3. Przemoc jako kategoria edukacyjna 190
4. Osoby z niepełnosprawnościami w ujęciu teorii neokolonialnej 193
5. Paradygmat biopolityczny a osoby z niepełnosprawnością intelektualną 197
6. Studia nad niepełnosprawnością (disability studies) jako wyjście poza neokolonializm 199
Podsumowanie 203
Rozdział 5.
Osoby z niepełnosprawnością intelektualną jako self-adwokaci 207
Michał Olczak
Wprowadzenie 207
1. Czym jest self-adwokatura? 209
2. Historia ruchu społecznego self-adwokatów 213
3. Współczesne praktyki społeczne w zakresie self-adwokatury – ku autonomii
i uspołecznieniu 219
4. Ubezwłasnowolnienie jako bariera w realizacji idei self-adwokatury 223
5. Znaczenie i perspektywy rozwoju self-adwokatury 224
Podsumowanie 225
Rozdział 6.
Nic o nas bez nas. Współpraca z osobami z niepełnosprawnością intelektualną na
gruncie badań włączających 232
Monika Parchomiuk, Katarzyna Ćwirynkało, Agnieszka Żyta, Katarzyna Andruszkiewicz,
Alicja Burzyńska, Tomasz Chamera, Mariusz Hudzia, Marta Kosecka, Marta Kulesza,
Piotr Łodzikowski, Małgorzata Waręcka
Abstrakt 232
Abstrakt w formie dostępnej 233
1. Wstęp. Filozofia badań włączających 233
2. Znaczenie badań włączających 234
3. Wyzwania metodologiczne i etyczne w realizacji badań włączających 235
4. Dobre praktyki w badaniach włączających 238
5. Przykład pracy badawczej 245
Część III.
NIEPEŁNOSPRAWNOŚĆ INTELEKTUALNA
– TEORIE I WSPOMAGANIE ROZWOJU
Rozdział 1.
Wczesna opieka rozwojowa, wczesna interwencja, wczesne wspomaganie rozwoju
dziecka i wsparcie rodziny w środowisku jako działania systemowe ukierunkowane
na ograniczanie skutków zagrożeń rozwojowych w postaci niepełnosprawności intelektualnej 275
Radosław Piotrowicz
Wprowadzenie 275
1. Czynniki determinujące rozwój prawidłowy – rozwój zakłócony małego dziecka 276
2. Rozwój prawidłowy – opóźnienie rozwoju – zaburzenia rozwoju intelektualnego
w okresie wczesnego dzieciństwa 281
3. Wczesna interwencja – wczesne wspomaganie rozwoju dziecka – istota wsparcia dziecka
i rodziny w środowisku 285
4. Wspomaganie rozwoju dziecka i wsparcie rodziny w polityce zdrowotnej, edukacyjnej
i społecznej 293
5. Wczesna interwencja w resorcie zdrowia 297
6. Wsparcie małego dziecka i rodziny w systemie pomocy społecznej 306
7. Wczesne wspomaganie rozwoju w resorcie edukacji 310
8. Nowy Model wczesnego wspomagania rozwoju – międzysektorowe wsparcie dziecka
i rodziny 312
Podsumowanie 325
Rozdział 2.
Wspieranie rozwoju dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w przebiegu chorób
rzadkich. Perspektywa pedagogiczna 338
Agnieszka Kamyk-Wawryszuk
Wprowadzenie 338
1. Dziecko z chorobą rzadką i ze zdiagnozowaną niepełnosprawnością intelektualną 339
2. Wspieranie rozwoju dzieci z rzadką konfiguracją zaburzeń i niepełnosprawnością
intelektualną 342
3. Środowisko rodzinne a możliwości wspomagania rozwoju dziecka z rzadką konfiguracją
zaburzeń i niepełnosprawnością intelektualną 345
4. Środowisko szkolne a wspieranie rozwoju dziecka z niepełnosprawnością rzadką 348
Podsumowanie 357
Rozdział 3.
Zaburzenia mowy, języka i komunikacji w niepełnosprawności intelektualnej
i otępieniu (demencji). Ujęcie lingwistyczno-logopedyczne 361
Renata Marciniak-Firadza
Wprowadzenie 361
1. Pojęcie i przyczyny oligofazji 363
2. Stan badań na gruncie polskim nad mową, językiem i komunikacją osób z niepełnosprawnością intelektualną 365
3. Możliwości językowe i komunikacyjne osób z niepełnosprawnością intelektualną
– wprowadzenie w problematykę 367
4.  Mowa, język i komunikacja osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim 374
5. Mowa, język i komunikacja osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym i znacznym 380
6. Mowa, język i komunikacja osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu
głębokim 384
7. Niepełnosprawność intelektualna a otępienie (demencja) – podobieństwa i różnice 386
Podsumowanie 390
Rozdział 4.
Rozwój mowy i komunikacji dzieci z niepełnosprawnością intelektualną – implikacje
dla diagnozy i terapii 397
Magdalena Olempska-Wysocka
Wprowadzenie 397
1. Znaczenie wczesnej diagnozy – wsparcie w zakresie rozwoju kompetencji językowej
i komunikacyjnej 398
2. Rozwój mowy dzieci z niepełnosprawnością intelektualną 400
Podsumowanie 405
Rozdział 5.
Wprowadzenie do problematyki pracy terapeutycznej z osobami z niepełnosprawnością intelektualną. Przegląd metod 407
Tadeusz Pietras, Kasper Sipowicz, Beata Ignaczewska,
Małgorzata Kurek, Karol Batko, Andrzej Witusik
Wprowadzenie 407
1. Niepełnosprawność intelektualna a wybór metod terapii 410
2. Różnorodność metod terapeutycznych stosowanych w postępowaniu z osobami z niepeł-
nosprawnością intelektualną 413
3. Warsztat pracy pedagoga specjalnego z osobami z niepełnosprawnością intelektualną
– różnorodność metod w przestrzeni potrzeb 420
4. Paradygmat biopsychospołeczny niepełnosprawności intelektualnej jako ważny wyznacznik standardu pracy terapeutycznej z osobą z niepełnosprawnością intelektualną 422
5. Czy termin terapia osób z niepełnosprawnością intelektualną jest właściwy? Trening
czy terapia? 424
6. Fenomen przeniesienia, przeciwprzeniesienia i oporu w postępowaniu z osobami z niepełnosprawnością intelektualną 428
7. Dobrowolność versus przymus terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną 431
8. Metody treningowe i terapeutyczne stosowane u osób z niepełnosprawnością intelektualną 431
8.1. Treningi umiejętności społecznych (TUS) 432
8.2. Treningi podstawowych umiejętności życiowych 435
8.3. Warsztaty terapii zajęciowej, terapia przez pracę, podmioty ekonomii społecznej 437
8.4. Terapia poznawczo-behawioralna 439
8.5. Terapia systemowa rodzin z osobą z niepełnosprawnością intelektualną 449
8.6. Terapia ręki 453
8.7. Integracja sensoryczna 457
8.8. Metoda Ruchu Rozwijającego Weroniki Sherborne 459
8.9.  Metoda Marii Montessori w edukacji dzieci z niepełnosprawnością intelektualną 461
8.10. Filadelfijska metoda Glenna Domana i Carla Delacato 464
8.11. Metody Nauczania Kierowanego Aleksandra Petö 464
8.12. Program MNRI® (Integracji Odruchu Neurosensomotorycznego) Swietłany
Masgutowej 465
8.13. Dogoterapia 467
8.14. Hipoterapia 469
8.15. Biofeedback (neurofeedback) – sprzężenie zwrotne między pracą umysłu a ekranem monitora regulowane falami potencjałów mózgowych mierzonych z powierzchni skóry głowy 471
8.16. Inne metody stosowane w terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną 472
9. Zarys metod stosowanych w leczeniu innych zaburzeń neurorozwojowych współwystę-
pujących często z niepełnosprawnością intelektualną – wprowadzenie 473
10. Terapia osób z niepełnosprawnością intelektualną i mózgowym porażeniem dziecięcym 473
11. Metody opracowane dla terapii całościowych zaburzeń rozwoju – spektrum autyzmu 476
11.1. Metoda Krakowska leczenia autyzmu profesor Jadwigi Cieszyńskiej 476
11.2. Metoda Knillów 477
11.3. Metoda holding 478
11.4. Metoda opcji Son-Rise 479
11.5. Metoda Felice Affolter – terapia interakcji kierowanej 481
11.6. Metoda Carol Sutton 482
11.7. Metoda Dobrego Startu Bon Depart They Bugnet van der Voort w modyfikacji
Marty Bogdanowicz 483
11.8. Metoda planów aktywności 485
11.9. Metoda TEACCH terapii pedagogicznej autyzmu 487
11.10. Trening słuchowy metodą Tomatisa 488
11.11. Model DIR/Floortime 489
11.12. Metoda RDI – Metoda Rozwoju Relacji 490
11.13. Metoda 3i: intensywna – indywidualna – interaktywna 491
12. Podsumowanie dotyczące metod terapii w autyzmie w kontekście współwystępowania
z niepełnosprawnością intelektualną 492
Podsumowanie 493
Rozdział 6.
Zmysł węchu osób z niepełnosprawnością intelektualną – specyfika, diagnoza, terapia 508
Agnieszka Hamerlińska
Wprowadzenie 508
1. O rozwoju zmysłu węchu i jego roli w życiu człowieka 509
2. Badanie zmysłu węchu 510
3. Zmysł węchu a niepełnosprawność intelektualna – przegląd badań 512
4. Wykorzystanie zmysłu węchu w terapii z dziećmi z niepełnosprawnością intelektualną 515
Podsumowanie 517
Rozdział 7.
Arteterapia w niepełnosprawności intelektualnej 522
Tadeusz Pietras, Stella Kaczmarek, Andrzej Witusik
Wprowadzenie – paradygmatyczne osadzenie terapii sztuką 522
1. Czy arteterapia jest terapią? Czy twórczość ma charakter terapeutyczny? 527
2. Charakterystyka twórczości plastycznej osób z niepełnosprawnością intelektualną 528
3. Głos krytyczny – arteterapia osób z niepełnosprawnością intelektualna jako złota klatka
terapii 532
4. Muzykoterapia jako dziedzina naukowa i praktyka terapeutyczna przeznaczona dla osób
z niepełnosprawnością intelektualną 535
4.1. Pozycja muzykoterapii jako metody terapeutycznej i dyscypliny naukowej 535
4.2. Muzykoterapia w postępowaniu z osobami z niepełnosprawnością intelektualną 537
4.3. Czy muzykoterapia osób z niepełnosprawnością intelektualną jest oparta na dowodach 539
5. Teatr jako forma terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną 541
6. Biblioterapia i filmoterapia 542
7. Choreoterapia – terapia tańcem 543
Podsumowanie 545
Rozdział 8.
Aktywność fizyczna, prozdrowotny styl życia i rozwijanie odpowiedzialności za własne
zdrowie u osób z niepełnosprawnością intelektualną 551
Tadeusz Pietras, Kasper Sipowicz, Andrzej Witusik
Wprowadzenie 551
1. Zdrowie a aktywność ruchowa osób z niepełnosprawnością intelektualną 552
2. Pojęcie profilaktyki i promocji zdrowia w kontekście aktywności fizycznej osób z niepeł-
nosprawnością intelektualną 554
3. Sport jako forma aktywności ruchowej osób z niepełnosprawnością intelektualną 557
4. Turystyka jako forma aktywności ruchowej osób z niepełnosprawnością intelektualną 561
Podsumowanie 563
Część IV.
EDUKACJA I WYBRANE ASPEKTY WSPARCIA SPOŁECZNEGO
OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ
Rozdział 1.
Między „specjalnym” a „inkluzyjnym” – dzieci i młodzież z niepełnosprawnością
intelektualną w polskim systemie edukacji 569
Dorota Podgórska-Jachnik
Wprowadzenie 569
1. Wczesne wspomaganie rozwoju i edukacja przedszkolna – wsparcie dziecka zagrożonego niepełnosprawnością intelektualną przed podjęciem nauki szkolnej 573
2. Edukacja szkolna uczniów z niepełnosprawnością intelektualną 582
3. Wybór szkoły dla dziecka z niepełnosprawnością intelektualną 598
Podsumowanie 603
Rozdział 2.
Wielospecjalistyczna diagnoza funkcjonalna osób z niepełnosprawnością intelektualną
w kontekście edukacyjnym 617
Barbara Marcinkowska, Diana Aksamit
Wprowadzenie 617
1. Zarys problematyki 618
2. Zróżnicowanie definicyjne pojęcia diagnozy 620
3. Wybrane główne założenia procesu wielospecjalistycznej diagnozy funkcjonalnej 622
3.1. Etapy wielospecjalistycznej diagnozy funkcjonalnej (na podstawie: Marcinkowska,
Wołowicz 2010; Marcinkowska 2013) 622
3.1.1. Zbieranie informacji o osobie i środowisku, w którym funkcjonuje 622
3.1.2. Rozpoznanie aktualnego poziomu funkcjonowania 623
3.1.3. Zidentyfikowanie przyczyn trudności w rozwoju 623
3.1.4. Analiza i interpretacja danych 623
3.1.5. Prognoza rozwojowa 624
3.1.6. Opracowanie planu/programu wsparcia 624
3.1.7. Monitorowanie i ewaluacja realizacji planu/programu wsparcia 624
3.2. Wybrane metody stosowane w wielospecjalistycznej diagnozie funkcjonalnej 625
3.3. Ogólne zasady konstruowania arkuszy do diagnozy funkcjonalnej (na podstawie:
Marcinkowska 2013, s. 199–201) 626
3.3.1. Etap 1. Ustalenia podstawowe 626
3.3.2. Etap 2. Ustalenie treści arkusza 626
3.3.3. Etap 3. Operacjonalizacja treści arkusza 626
3.3.4. Etap 4. Ustalenie formy/konstrukcji arkusza 627
3.3.5. Etap 5. Ustalenie sposobu oceny 627
3.3.6. Etap 6. Opracowanie narzędzia/arkusza 627
4. Wybrane zasady realizacji procesu wielospecjalistycznej diagnozy funkcjonalnej 628
5. Wybrane wyzwania i ograniczenia w procesie diagnozy 631
Podsumowanie 633
Rozdział 3.
Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w zróżnicowanym zespole klasowym
w edukacji włączającej 636
Beata Skotnicka
Wprowadzenie 636
1. Koncepcje edukacji włączającej 637
2. Uczeń z niepełnosprawnością intelektualną w szkole ogólnodostępnej 642
3. Diagnoza funkcjonalna jako podstawa działań wspierających ucznia z niepełnosprawnością intelektualną w szkole ogólnodostępnej 644
4. Indywidualizacja procesu kształcenia uczniów z niepełnosprawnością intelektualną
w szkole ogólnodostępnej 646
5. Klimat szkoły włączającej jako element wsparcia ucznia z niepełnosprawnością intelektualną 649
6. Model SCWEW (Specjalistycznego Centrum Wspierającego Edukację Włączającą) jako
propozycja budowania systemu specjalistycznego wsparcia dla przedszkoli i szkół ogólnodostępnych 651
Podsumowanie 653
Rozdział 4.
Czas wolny osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym
i znacznym a ich włączenie społeczne 659
Magdalena Hinc-Wirkus, Dorota Podgórska-Jachnik
Wprowadzenie 659
1. Czas wolny w naukach społecznych 660
2. Niepełnosprawność intelektualna w stopniu umiarkowanym i znacznym – charakterystyka
i główne problemy funkcjonowania społecznego 662
3. Niepełnosprawność intelektualna a problem czasu wolnego 664
4. Czas wolny dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną w domach pomocy
społecznej w świetle badań empirycznych 671
Podsumowanie 677
Rozdział 5.
Cyfrowa inkluzja osób z niepełnosprawnością intelektualną – diagnoza, wyzwania,
propozycje rozwiązań 682
Piotr Plichta
Wprowadzenie 682
1. Co wiemy o cyfrowej inkluzji osób z niepełnosprawnością intelektualną? 683
2. Osoby z niepełnosprawnością intelektualną a korzystanie z Internetu 686
3. Szanse i zagrożenia związane z korzystaniem z nowych mediów 690
3.1. Szanse 690
3.2. Zagrożenia 693
4. Co ujawniła pandemia? 696
5. Wybrane propozycje rozwiązań 700
6. Sztuczna inteligencja – kolejna odsłona cyfryzującej się rzeczywistości 705
Podsumowanie 707
Rozdział 6.
Zatrudnienie i praca dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną – droga
do autonomii 716
Beata Cytowska
Wprowadzenie 716
1. Społeczno-ekonomiczny kontekst pracy osób z niepełnosprawnością intelektualną 718
2. Edukacja przygotowująca do pracy 720
3. Możliwości zatrudnienia osób z niepełnosprawnością intelektualną 724
4. Podjęcie pracy jako ważny krok ku autonomii 728
Podsumowanie 729
Rozdział 7.
Praca socjalna z osobami z niepełnosprawnością intelektualną i ich rodzinami
w kontekście inkluzji i deinstytucjonalizacji usług społecznych 733
Dorota Podgórska-Jachnik
Wprowadzenie 733
1. Praca socjalna i pomoc społeczna a pedagogika specjalna i disability studies – sojusz
wokół wyzwań społecznych wynikających z niepełnosprawności 734
2. Praca socjalna i pracownik socjalny oraz ich zadania wobec osób z niepełnosprawnością 736
3. Co ma do zaoferowania pomoc społeczna i pracownik socjalny osobom z niepełnosprawnością i ich rodzinom? 739
4. Deinstytucjonalizacja wsparcia 744
5.  Rola pracownika socjalnego w diagnozie funkcjonalnej i orzekaniu o niepełnosprawności 750
Podsumowanie 754
Nota o Redaktorach i Autorach 767
Spis treści Tomu 1 771